TẬP 2: THÍCH, KHÔNG THÍCH, VÀ NHỮNG ĐÁNH ĐỔI
Tôi đã nói chủ đề này nhiều lần, nhưng bài viết này có thể là một chuỗi tổng hợp và tích lọc sâu hơn và đầy đủ hơn của chủ đề này.
Mọi người thường bắt đầu bằng một công việc yêu thích. Lúc này nhiều cánh cửa để lựa chọn, như chọn thị trường nào vào năm 18 tuổi, chọn học ở Việt Nam hay sẽ du học, chọn đi học hay chọn đi làm… cửa nào cũng cần bắt đầu bằng việc thích. Trước khi bước vào cửa, rất ít người nhận ra, hay hiểu điều gì sau cánh cửa đó. Mọi người sẽ chọn cánh cửa thích nhất, hoặc đủ điều kiện, hoặc có sẵn đường đi nước bước. Nếu không hề biết mình thích gì, thì có thể chọn bừa, hoặc chọn cửa nào đáp ứng một số tiêu chí: gần nhà, học phí thấp hoặc có học bổng, có danh tiếng, có thể sẽ có nhiều tiền trong tương lai… chí ít cũng thích ở một vài điểm nào đó trong tiêu chí.
Khi bước vào cánh cửa, bạn mới nhận ra:
Nhưng
Tôi thực sự thích viết, nhưng nếu chỉ viết thì tôi không thể tiến xa đến vậy
Tôi thực sự thích viết, nhưng để viết ra những thứ tôi làm thì tôi lại quá lười
Tôi thực sự thích viết, nhưng để nói lên nhận định, suy nghĩ, tư tưởng của mình thì tôi lại quá nhát, quá sợ
Thật ra ngày trước tôi không biết sợ, tôi viết nhiều, vô tư và trong sáng. Tôi chia sẻ rất nhiều cho tới khi tôi gặp nhiều tiêu cực từ những cho đi vô lo đó. Bởi vì kinh nghiệm lúc đó thật quá non nớt, và mọi lời dù cười nhạo hay dẫn dắt thì tôi đều cảm thấy rất buồn khi đọc được.
Từ một người thích viết, tôi trở thành một người không viết, và cũng không còn nói. Tôi đã quá lười tranh luận và bảo vệ ý kiến của bản thân.
Bắt đầu bằng viết và kiếm sống với nghề viết, tôi tiếp tục mở rộng ra những dịch vụ khác. Tôi đã luôn nghĩ mình sẽ làm điều gì đó thật sáng tạo và agency của mình sẽ thật sáng tạo. Chúng tôi đã không phát triển để trở thành agency sáng tạo!
Đúng vậy. Từ lúc học đại học tôi đã yêu thích những thứ sáng tạo và toàn tìm tòi những thứ sáng tạo, hi vọng một ngày dấn thân vào con đường đó. Tôi đọc toiyeumarketing.com từ 2010, lúc đó tôi chưa từng biết một agency sáng tạo sẽ làm những việc gì và làm thế nào. Nhưng ngày nào tôi cũng vào đọc TYM của anh Sói Ăn Chay cả. Cho đến khi tôi lên Sài Gòn, viết email xin hẹn gặp anh một lần thì tôi vỡ mộng, rằng tôi có vẽ không thích hợp để làm sáng tạo cho lắm. Một đứa tiếng Anh thì không có, tiếng Việt không phải giỏi và tất nhiên vốn sống rất hạn chế của một đứa ở quê mới lên.
Trong một post trên Tumblr ngày xưa anh SAC viết là tuyển intern, người này phải giỏi tiếng anh, còn nếu chỉ khá tiếng anh thì tiếng việt phải cực kì giỏi. Có vẻ như chỉ là một vị trí intern thôi, tôi cũng không với tới được. Tất nhiên sau đó tôi không tìm bất kì công việc nào nữa, mà tự mình tạo ra cho mình một sự nghiệp hay nói đúng hơn là một con đường. Dù tôi vẫn luôn update những chuyện trong nghề, có vẻ Vân Tay Media vẫn luôn là một agency bên ngoài.
Tôi vẫn giữ thói quen nghiên cứu những dự án sáng tạo, vẫn rất thích thú khi nhìn ngó ngoài đường hoặc trên mạng mọi sự về sáng tạo, không chỉ trong quảng cáo, mà còn trong đời sống. Nhưng nó chỉ là một thói quen và một sự yêu thích. Như tôi thích cà phê và bia, nhưng tôi không cần phải gia nhập ngành cà phê hay bia để thích, tôi vẫn có thể thích.
Trong suốt 12 năm qua, Vân Tay không phải là một điển hình, một chính thống của agency, chúng tôi không giống bất kì một agency nào và cũng không bao giờ định rằng mình sẽ trông giống như vậy.
Chúng tôi tạo ra luật dành cho kẻ ngoại đạo, khi mà rất nhiều người nhìn vào cảm thấy khó hiểu, đôi khi là nghi ngờ, và rất nhiều lúc là ganh tị và mong ước được như vậy!
Tiến độ dự án của chúng tôi rất ác liệt. Khách hàng thường sẽ phải thanh toán trước, thanh toán chia theo giai đoạn hoặc hàng tháng. Chúng tôi không hoặc rất ít ứng tiền cho khách hàng, trong các hoạt động chạy quảng cáo, PR, booking.
Công nợ dài nhất tính đến hiện tại là 60 ngày và có 2 khách hàng như vậy và khách thanh toán rất đúng lịch.
Chúng tôi cũng ít gặp vấn đề khách hàng khó đòi, một khi khách hàng rơi vào tình huống khó đòi, đa phần là khách hàng không thanh toán nữa, hiểu đơn giản là khách hàng đã quỵt tiền.
Nghĩa là xác định hoặc khách hàng sẽ thanh toán đúng hoặc sẽ không thanh toán.
Ban đầu chúng tôi khá ngạc nhiên khi nghe các bên bị nợ thanh toán, nợ khó đòi và phải ứng nhiều trước khi khách hàng thanh toán, hoặc chỉ thanh toán vào lúc nghiệm thu.
Chúng tôi cũng rất ngạc nhiên và tất nhiên là từ chối các brief của khách hàng có thời gian công nợ dài và yêu cầu thực hiện không tạm ứng.
Xuất phát điểm là chúng tôi không có vốn đầu tư, nên chúng tôi chưa bao giờ tham gia vào các cuộc chơi tài chính này.
Và cũng vì vậy, chúng tôi không nhận những dự án lớn. Portfolio xác định từ đầu cũng sẽ không đi vào dự án phải đánh đổi tài chính.
Sau nhiều năm, chúng tôi cũng phát triển theo cách của mình và gồng gánh những thứ thuộc bài học mà những agency khác có vẻ sẽ rất ít va chạm vào. Cho nên kinh nghiệm của tôi vừa thuộc dạng quý hiếm vừa có thể sẽ khó ứng dụng ở nơi khác. Tôi sẽ kể chúng ở những phần tiếp theo.
Chúng tôi rất hạn chế tham gia pitching. Dự án lúc nào cũng overload và team không có nhiều quỹ thời gian để làm plan free.
Không pitching thì nghĩa là ít present, ít khi phải trả lời những câu hỏi đánh đố hoặc những câu hỏi sắc bén, đầy hoài nghi về giải pháp và tính khả thi của giải pháp của chúng tôi. Ít tiếp xúc nghĩa là ít khả năng trau dồi. Ít tiếp xúc cũng có nghĩa là ít lãng phí thời gian trở thành chân gỗ hoặc phải đối mặt với những bài toán bất khả thi.
Lựa chọn thì phải đánh đổi.
Không OT, khi nói lên điều này thì rất nhiều người từ bạn bè trong ngành lẫn khách hàng đều cảm thấy khó hiểu.
Em không làm thứ 7 chủ nhật thì còn gọi là agency gì?
Em làm như nhà nước á hả? Vậy sao giàu nổi em?
Em không giải quyết công việc vào buổi tối hả? Vậy tối em làm gì?
Nhưng tại sao không phải là khác đi? Công việc không phải là toàn bộ cuộc sống và chúng tôi không thiết kế một doanh nghiệp để mọi người đều không còn cuộc sống riêng tư, không hẹn hò, không giải trí, không sở thích, không bạn bè người thân. Làm để burn out thì bắt đầu để làm gì?
Làm để burn out chính là tôi trong 4 năm đầu tiên đó.
Tôi đã từng nhiều lần nghĩ đến chuyện kết thúc cuộc đời mình.
Tôi đã stress mất ngủ nhiều đêm.
Tôi đã vừa làm vừa khóc rất nhiều.
Tôi đã thức liên tục 2-4 giờ sáng trong nhiều tháng.
Tôi đã khủng hoảng, đã nằm ác mộng nhiều đêm liên tiếp cùng một giấc mơ lửa cháy sau lưng hay bị chìm trong biển nước mênh mông.
Tôi không muốn một doanh nghiệp mình dựng lên lại làm cho những người đồng hành lại rơi vào trạng thái đó.
Vậy nên chúng tôi quyết định, chúng tôi rất hạn chế OT!
Nhưng công việc không phải nhàn hạ, nó cũng căng thẳng, cũng khó chịu, cũng mất ngủ, cũng trằn trọc, cũng đau đầu. Chỉ là chúng tôi không hi sinh để đau đầu 100% cuộc sống của mình được.
Nhân sự khi được thu hút bởi tính cách và văn hóa của Vân Tay đều rất thương thích và gắn bó. Nhân sự lâu năm nhất gắn bó từ lúc mới thành lập công ty đến nay. Nhân sự trung bình gắn bó tối thiểu 4 năm.
Sau này, khi bước ra ngoài, các bạn vẫn còn ít nhiều tính cách và sự cầu toàn trong công việc y như Vân Tay. Các bạn có thể trở thành client, có thể trở thành outsource chất lượng của Vân Tay. Một điều đáng trân quý lẫn tự hào.
Nhưng để làm những điều này, những chuyện chúng tôi thích và rất thích cho tổ chức của mình, thì tất nhiên phải có đánh đổi.
Khi gắn bó và phát triển cùng nhau, thì từ công việc có thể trở thành một mối quan hệ thân thiết, khó đong đếm hơn, thành tựu được nhớ nhiều hơn và những sai lầm thường được quên rất nhanh.
Khi gắn bó nhiều hơn, thật khó để nói lời chia tay. Có nhiều nhân sự khi rời đi, tôi mất hơn 1 năm trời để nguôi ngoai sự thiếu hụt đó trong tâm hồn.
Khi không pitching, mọi người dường như có ít thử thách và ít va chạm hơn. Chọn những cuộc chơi an toàn nghĩa là bạn sẽ trưởng thành rất chậm. Trong những lý do khi rời đi của các bạn, lý do đã setup một comfortable zone quá lớn, đó vừa là nơi trú ẩn an toàn, nơi học và xây dựng cá nhân an toàn, lại cũng chính là cản trở khiến các bạn có ít so sánh và nhảy vọt so với bên ngoài, là lý do mà tôi thường hay nghe. Dù bạn nào khi bước ra khỏi công ty đều giỏi, tự tin và so với mặt bằng chung thì nổi trội thật, chỉ có sự va vấp của các bạn là còn kém, và rất nhiều sự trì hoãn trong đổi mới bản thân, dẫn đến khó dung hòa với thế giới cạnh tranh khốc liệt ngoài kia. Nếu tôi đi làm, tôi cũng sẽ gặp khó khăn tương tự. Tính cách ít tranh đua và sự tự trọng quá lớn, có thể tôi sẽ phải đối mặt với nhiều vấn đề ở góc khuất hoặc khuyết điểm của mình.
Nhưng may mắn là tôi đã có thể tự setup một hệ thống cho chính mình, để bớt làm những thứ không thuộc về hệ giá trị của chính mình, từ chối những gì không thuộc về mình.
Một thời đại mới đang đến, có vẻ như các agency điển hình sẽ phải vật lộn để cải tổ. Chúng tôi may mắn có được khả năng đón nhận và xoay chuyển khá nhanh. Trên đây là những gì đã xảy ra, và tôi sẽ học tiếp những gì sắp tới. Hi vọng bạn đừng ngã ở nơi tôi đã ngã, trong một hình thái khác.
Copyright 2026 © Kiều Hải Yến
